پېښور : د هسپانوي ورځپاڼې «ال پایس» ،د اګست په ۸مه، په یو ځانګړي راپور کې ویل شوي دي، چې هغه افغان سندرغاړي او موسیقار چې په ۲۰۲۱م کال کې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته پېښور ته راغلي، د پاکستان د افغان کډوالو د بېرته ستنولو او له هېواده د ایستلو د تګلارې له امله لا هم د خپل راتلونکي په اړه ډاډه نه دي.

راپور د ۳۹ کلن سعیدالله وفا کیسه رااخلي. وفا سندرغاړی او د هارمونیه غږوونکی دی. د ده په وینا، کله چې طالبان په ۲۰۲۱م کال کې بېرته واک ته ورسېدل، په افغانستان کې پر موسیقۍ بندیز ولګېد، د موسیقۍ وسایل وسوځول شول او هنرمندان له ګواښونو سره مخ شول.

وفا خپل د موسیقۍ وسایل خرڅ کړل او له خپلې مېرمنې او اووه اولادونو سره پاکستان ته راغی. هغه وايي، چې پېښور ورته د افغانستان په پرتله خوندي ښکاره شو؛ خو اوس هم په دې ویره کې دی چې که پاکستان یې وباسي، افغانستان ته په ستنېدو سره به دی او کورنۍ یې له خطر سره مخ شي.

پاکستان د ۲۰۲۳م کال په پای کې د ناقانونه بهرنیانو د بېرته ستنولو تګلاره عملي کړه، چې تر ټولو ډېره اغېزمنه ډله یې افغانان دي. د ال پایس د راپور له مخې، له هغې راهیسې شاوخوا دوه اعشاریه شپږ میلیونه افغانان له پاکستانه ستانه شوي دي. خو دا شمېر د ال پایس له راپور څخه اخیستل شوی او د دقیقې مودې، داوطلبانه ستنېدو او په زور ایستل کېدو د تعریفونو له مخې د ملګرو ملتونو د کډوالو ادارې او پاکستاني ادارو له تازه شمېرو سره بیا پرتله کېدو ته اړتیا لري.

د ملګرو ملتونو د کډوالو ادارې د ۲۰۲۶م کال په جون کې ویلي، په ۲۰۲۵م کال کې له یو میلیون ډېر افغانان له پاکستانه ستانه شوي وو، چې په دې شمېر کې شاوخوا یو لک څلور پنځوس زره او شپږ سوه کسان په زور ایستل شوي وو. د ۲۰۲۶م کال د مې تر ۳۱مې له څلور نیمو لکو ډېر نور افغانان هم له پاکستانه ستانه شوي وو.

په همدې وخت کې د پېښور دوو کلتوري ډلو «هنري تولنې» او «مفکورې» د افغان موسیقارانو او نورو زیانمنو افغانانو لپاره قانوني مبارزه پېل کړه. دوي د پېښور عدالت ته وویل چې د پاکستان د بهرنیانو د قانون ۱۴مه ماده باید پر هغو کسانو عملي نه شي چې افغانستان ته له ستنېدو سره د ځورونې او تعقیب له جدي خطر سره مخ دي.

د ال پایس د راپور له مخې، د پېښور عدالت د ۲۰۲۵م کال د فبرورۍ پر ۱۳مه د دوي په ګټه پرېکړه وکړه. دې پرېکړې له سلو څخه ډېرو افغانانو ته د پاتې کېدو قانوني کاغذونه ورکړل. په دې ډله کې موسیقار، سندرغاړي، د جنسیتي لږکۍ کسان، د مدني ټولنې فعالان او په پاکستان کې په پوهنتونونو کې لوستونکې افغانې شاملې وې.

خو د عدالت پرېکړه د تل لپاره د پناه، تابعیت یا اوږدې مودې د اوسېدو ضمانت نه ورکوي. د کډوالو وکیل فهیم مروت وايي، چې پاکستان د کډوالو لپاره ځانګړی ملي قانون نه لري او دا پرېکړه هر وخت ننګول کېدی شي. د ده په وینا، د کډوالو د حقونو د خوندي کولو لپاره پراخو قانوني بدلونونو ته اړتیا ده.

د «مفکورې» بنسټګر حیات روغانی وايي، چې یو شمېر افغان موسیقار د رسمي کاغذونو له ترلاسه کولو باوجود لا هم د پولیسو له پوښتنو او ځورونې شکایت کوي. په دې اړه د پاکستان د پولیسو یا حکومت له خوا کومه رسمي خبره نه ده شوې.

د موسیقۍ د میراث د ساتنې بله بېلګه محمد حسن ازمري دی. هغه په پېښور کې د افغان موسیقۍ د ثبتونو یوازینی پاتې ټولونکی بلل کېږي او نږدې دوه زره کاسېټونه او نور غږیز ثبتونه لري. ازمري د پاکستان او د ملګرو ملتونو د کډوالو ادارې له خوا ورکړل شوی د نوم ثبتولو کارت لري، خو دا کارت د تل لپاره د اوسېدو حق نه ورکوي.

ازمري وايي، کله چې پولیس بازارونو ته راشي، د نیول کېدو وېره ورسره پیدا شي. که هغه افغانستان ته ستون شي، نه یوازې د خپل روزګار په اړه اندېښمن دی، بلکې د لسیزو راټول شوي غږیز ثبتونه یې هم له خطر سره مخ کېږي، ځکه په افغانستان کې پر موسیقۍ بندیز لګېدلی دی.

د کاغذونو له ستونزې سره یو ځای، د امدن کموالی هم د دې موسیقارانو ژوند سختوي. سعیدالله وفا او ندیم شاه وايي، چې دوي هغه وخت پیسې ګټي چې په واده یا کومه غونډه کې سندرې ووایي؛ خو ځینې ورځې بیخي کار نه وي. وفا د نهو کسانو د کورنۍ لګښت پر غاړه لري، خو اولادونه یې لا هم د زده‌ کړې له منظم فرصت څخه بې‌ برخې دي.

د ملګرو ملتونو د کډوالو ادارې ویاند قیصر خان افریدی وايي، چې له ۲۰۲۲م کال راهیسې دې ادارې په ۱۲ هېوادونو کې د بیا مېشتېدو لپاره د ۱۲ زرو ډېرو افغان کډوالو نومونه وړاندې کړي دي، چې له پنځو زرو ډېر کسان بېلابېلو هېوادونو ته تللي دي. خو نوموړی وايي، چې د افغان کډوالو د بیا مېشتېدو لپاره د نورو هېوادونو لېوالتیا کمه ده.

د ال پایس ځانګړی راپور ښيي چې د پېښور عدالت پرېکړې دغو افغان موسیقارانو ته تر یوې مودې د قانوني پاتې کېدو زمینه برابره کړې، خو د کډوالو لپاره د ځانګړي قانون نشتوالی، د پولیسو د ځورونې شکایتونه، کم عاید، د ماشومانو د زده ‌کړې ستونزې او افغانستان ته د بېرته ستنېدو وېره لا هم پر خپل ځای ده.

پېښور د دغو هنرمندانو لپاره یوازې د اوسېدو ښار نه، بلکې د افغانستان د موسیقۍ د یوې برخې د خوندي پاتې کېدو مهم ځای هم ګرځېدلی دی.