تهران / واشنګټن : په داسې حال کې چې د عمان په منځګړیتوب د ایران او امریکا ترمنځ د جګړې د کمولو هڅې روانې دي، ایران د هرمز تنګي د بېرته پرانیستو لپاره امریکا ته یو شمېر شرطونه وړاندې کړي دي.

د ایران د ملي امنیت لوړپوړي چارواکي محمد باقر ذوالقدر ،د اګست په ۸مه، ویلي دي چې هرمز تنګی به تر هغې په بشپړه توګه نه پرانیستل کېږي چې امریکا د ایران غوښتنې نه وي منلې.

د ایران په غوښتنو کې پر ایران د پوځي عملیاتو بندول، د ایراني بندرونو سمندري کلابندي ختمول، ایران ته له نږدې سیمو د امریکايي ځواکونو ویستل، پر ایران لګېدلي بندیزونه ختمول، کنګل شوې ایراني شتمنۍ خوشې کول او ایران ته د جګړې د زیانونو تاوان ورکول شامل دي.

دا شرطونه په داسې وخت کې وړاندې شوي دي چې امریکايي چارواکي وايي، ایران او عمان د هرمز تنګي له لارې د سوداګریزو بېړیو د تګ راتګ پر یوې هوکړې پرمختګ کړی او تمه ده چې زر پرې اتفاق وشي.

امریکا وايي، چې که داسې هوکړه وشي چې سوداګریزو بېړیو ته له خنډ پرته د هرمز له لارې د تګ راتګ اجازه ورکړي او ایران پر خپلو ژمنو عمل وکړي، واشنګټن به د ایراني بندرونو د کلابندۍ ختمولو لپاره ګامونه واخلي.

خو د ایران تازه دریځ ښيي چې تهران د هرمز مسئله یوازې د بېړیو تر تګ راتګ نه محدودوي، بلکې غواړي له واشنګټن سره د جګړې، بندیزونو او په سیمه کې د امریکايي ځواکونو د موجودګۍ په اړه هم پراخه هوکړه وشي.

د سولې د خبرو ترڅنګ په هرمز تنګي کې امنیتي حالات هم خراب پاتې دي. متحده عربي اماراتو د اګست پر اتمه ایران تورن کړ چې د دې هېواد د سرکاري تېلو شرکت اډنوک یوه بېړۍ یې په توغندي ویشتلې ده. د اماراتو په وینا، په دې پېښه کې څوک نه دي وژل شوي. ایران د دې ځانګړي برید ذمه واري په رسمي توګه نه ده منلې.

پر بېړیو دا ډول بریدونه د امریکا او ایران د خبرو لپاره ځکه مهم دي چې واشنګټن غواړي هرمز د نړیوالو سوداګریزو بېړیو لپاره له خنډ او محصول پرته خلاص وي.

په یمن کې د ایران ملاتړو حوثیانو هم په وروستیو ورځو کې خپل بریدونه زیات کړي دي. حوثیانو په مأرب او حضرموت کې د یمن د حکومت پر ځواکونو د توغندیو او ډرون بریدونه کړي چې لسګونو کسانو ته پکې مرګ ژوبله اوښتې ده.

حوثیان له ایران سره نږدې اړیکې لري، په داسې حال کې چې د یمن حکومت د سعودي عربستان ملاتړ لري. له همدې امله په یمن کې د جګړې زیاتېدل د ایران او سعودي عربستان ترمنځ د تاوتریخوالي د نور زیاتېدو خطر هم پیدا کوي. حوثیانو په دې وروستیو کې د سعودي عربستان پر ضد هم د خپلو عملیاتو د پراخولو ګواښ کړی دی.

سعودي چارواکي وايي، اندېښنه لري چې د ایران ملاتړي وسله وال له یمن یا عراق څخه پر سعودي عربستان بریدونه زیاتولی شي. په نجران کې د حوثیانو د توغندیو او ډرون په وروستیو بریدونو کې ملکي کسان هم ژوبل شوي دي.

ایران په عین وخت کې د خلیج هېوادونو ته خبرداری ورکړی دی چې که امریکا پر ایران بیا پراخ بریدونه وکړي، تهران ممکن د هغو هېوادونو د تېلو، برېښنا او اوبو مهم مرکزونه په نښه کړي چې امریکا ته د پوځي عملیاتو لپاره اسانتیاوې ورکوي.

عراق هم د ایران او امریکا د شخړې له مهمو ډګرونو څخه پاتې دی. په عراق کې د ایران ملاتړو وسله والو ډلو په وروستیو میاشتو کې د امریکايي ځواکونو او مرکزونو پر ضد بریدونه کړي، په داسې حال کې چې امریکا او د هغې سیمه ‌ییزو ملګرو د دغو ډلو پر مرکزونو ځوابي بریدونه کړي دي.

د ایران ملاتړو عراقي ډلو په وروستیو ورځو کې د غچ اخیستو لپاره د نویو بریدونو ګواښ کړی، خو د لوي ځواب ځینې پلانونه یې د لنډ وخت لپاره ځنډولي دي. د عراق حکومت هڅه کوي چې خپله خاوره د ایران او امریکا ترمنځ د مخامخ جګړې پر ډګر بدله نه شي.

د اګست د نهمې تر سهاره داسې باوري معلومات نه دي خپاره شوي چې امریکا په تېرو څو ساعتونو کې پر ایران نوی لوي پوځي برید کړی وي.

ولسمشر ډونالډ ټرمپ په وروستیو ورځو کې د نویو بریدونو د ځنډولو خبره کړې او ویلي یې دي چې غواړي د خبرو هڅو ته وخت ورکړي. خو واشنګټن دا امکان هم نه دی رد کړی چې که خبرې ناکامې شي یا امریکايي ځواکونه بیا په نښه شي، پوځي عملیات به بېرته پېل کړي.

اوس د امریکا او ایران د شخړې یوه تر ټولو مهمه مسئله هرمز تنګی دی. ایران او عمان د سمندري تګ راتګ پر یوه چوکاټ خبرې کوي او امریکا وايي، که سوداګریزې بېړۍ له خنډ پرته تېرې شي، د ایران د بندرونو کلابندي ختمولی شي.

خو ایران د هرمز له بشپړ پرانیستو سره پراخ سیاسي، اقتصادي او پوځي شرطونه تړلي دي. له همدې امله تر اوسه نه د امریکا او ایران ترمنځ د جګړې د بشپړ پای هوکړه شوې او نه د هرمز د بشپړ پرانیستو وروستۍ پرېکړه اعلان شوې ده.

هرمز تنګی د نړۍ د تېلو او ګازو لپاره له تر ټولو مهمو سمندري لارو څخه دی. که دا لار د اوږدې مودې لپاره بنده یا ناامنه پاتې شي، د خلیج د هېوادونو د تېلو پر صادراتو او په نړیوال بازار کې د تېلو پر بیو اغېز کولی شي.

په هرمز کې پر بېړیو بریدونه، په یمن کې د حوثیانو عملیات، په عراق کې د ایران ملاتړو ډلو فعالیت او د ایران له خوا د خلیج هېوادونو ته تازه خبرداری ښيي چې د خبرو ترڅنګ په سیمه کې د جګړې د بیا پراخېدو خطر لا هم شته.